https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Cracking Coasts
Lời © Anita Ganeri
Minh họa © Mike Phillips
Bản tiếng Việt do Nhà xuất bản Trẻ xuất bản theo thỏa thuận
nhượng quyền với Scholastic UK Ltd.

BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN ĐƯỢC THỰC HIỆN BỞI THƯ VIỆN KHTH TP.HCM

Ganeri, Anita, 1961Bờ biển bụi bờ / Anita Ganeri ; ng.d. Trịnh Huy Triều ; Mike Phillips m.h. - T.P. Hồ Chí
Minh : Trẻ, 2009.
126tr. ; 20cm. - (Horrible geography).
Nguyên bản : Cracking coats.
1. Bờ biển. I. Trịnh Huy Triều d. II. Phillips, Mike m.h. III. Ts: Cracking coats. IV.
Ts: Horrible geography.
551.45 — dc 22
G196

https://thuviensach.vn

Người dịch

Trịnh Huy Triều

Nhà xuất bản Trẻ

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Lời giới thiệu
Ô hô! Cuối cùng thì cũng có một cuốn Địa lý Rùng mình bắt đầu
với những chuyện tốt lành. Nghỉ hè rồi! Bạn có hai tháng chơi bời
thỏa thích. Hoan hô! Hai tháng trời không phải làm gì – mặc xác
cái bản đồ rối rắm và các địa danh xa lạ đọc trẹo cả lưỡi. Hai tháng
trời không phải giáp mặt với giáo viên địa lý cau có và những giờ
địa lý chán mớ đời. Chỉ phơi nắng, tắm biển và vui đùa! Ối. Ai trông
quen quen đang đi trên bãi biển thế kia? Thôi chết rồi! Thầy dạy
địa lý. Thầy làm gì trên bãi biển vào lúc này thế không biết? Thì
cũng giống bạn, thầy đi nghỉ hè. Thật không tin nổi! Sao mà xui
xẻo thế chứ!

MŨ
NHÀU NÁT

MẶT ĐỎ GAY
SỔ TAY GHI
CHÉP ĐỊA LÝ

KHĂN TẮM
CŨ MÈM

ỐNG NHÒM
QUẦN
SOỌC

DÉP
TẢ TƠI

Thật là rắc rối với mấy ông thầy giáo địa lý. Giống như những
hạt cát dính trên khăn tắm, họ cứ bám nhằng lấy ta ở khắp mọi
nơi, không dễ mà rũ bỏ được. Bạn biết đấy, môn địa lý chính là tìm
hiểu về thế giới xung quanh ta. Vì thế các ông thầy địa lý luôn xông
vào những nơi xa xôi. (Ồ, trong trường hợp này thì có vẻ không xa

5

https://thuviensach.vn

lắm). Sau đó họ khiến bạn quay cuồng vì hàng lô hàng lốc câu hỏi
mà bạn thậm chí chưa từng nghe nói đến.
Ôi, ông thầy đáng ngán đang bước lại gần. Đừng hoảng! Nếu
thế cuốn sách này còn ích lợi gì nữa. Mắt dán vào cuốn sách, thầy
giáo thậm chí còn không nhòm nhỏ gì đến xung quanh. Bạn hồi
hộp mừng thầm. Ngoài ra có một cái gì đó còn khiến thầy quan
tâm hơn. Ái chà, thầy đang nói một mình...

CHÀ, MỘT ĐỐNG TRẦM TÍCH
CÓ HÌNH LÂU ĐÀI.
THÚ VỊ THẬT!

Chả hiểu gì cả, đúng không? Nhưng thầy giáo lẩm bẩm cái gì thế
nhỉ? Có phải cái nóng đã làm thầy ấm đầu? Không phải đâu. Tin
hay không thì tùy, nhưng thầy đang nói đến cái lâu đài cát của
bạn đấy! Phải, đích thị. Rất may Địa lý Rùng mình không vớ vẩn
như thế. Nói cho đúng thì thầy giáo muốn nói đến những hạt cát
tí xíu có đầy trên bờ biển bụi bặm – một trong những điều kỳ thú
nhất của môn địa lý. Và cuốn sách này cũng toàn nói về bờ biển
bụi bờ mà thôi. Từ những bờ biển lởm chởm đá tảng đến những
bãi cát trắng phau được vỗ về bởi các con sóng êm dịu. Trong Bờ
biển Bụi bờ, bạn có thể...
6

https://thuviensach.vn

• Xem những người khổng lồ tạc bờ biển như thế nào

TRÔNG ĐƯỢC
LẮM.

CẢM ƠN

• Đào lấy vài viên kim cương trên bãi biển

EM LẠI CHƠI TRÒ GIẤU QUE NỮA ĐẤY À?

• Ghé thăm khách sạn bị bay khỏi vách đá

CÔNG VIỆC THẾ NÀO?

HẾT BIẾT
LUÔN!

ẠN

S
ÁCH
KH

7

https://thuviensach.vn

• Học cách ăn nói như những tay lướt sóng thứ thiệt, giống như

Hải Hồ, người hướng dẫn của chúng tôi.

Bạn có thích không? Thế thì mặc thầy giáo săm xoi bãi biển, ta
xông vào chương sau thôi. Nhưng phải nói trước, nó rất rùng rợn.
Nơi bạn đang nghỉ thật tuyệt vời – đúng thế đấy. Nhưng coi vậy mà
không phải vậy đâu. Có những khi nó khó ưa lắm. Rất là khó ưa...

8

https://thuviensach.vn

Loanh quanh bờ biển
20 tháng Bảy 1985, Florida, Mỹ
Lúc đó đang là giữa trưa một ngày hè nóng nực. Neo lại ngoài
khơi Florida, thủy thủ đoàn của chiếc tàu nhỏ mang tên Dauntless
nhớn nhác dõi theo một thợ lặn vừa nổi lên. Họ bồn chồn lắm rồi.
Có thể hôm nay cuối cùng sẽ là ngày mà tất cả chờ mong? Hay
ước mơ của họ sẽ lại bị vùi dập một lần nữa? Lần lượt từng thợ lặn
nổi lên, trên tay không có một thứ gì. Hết lần này đến lần khác.
Có vẻ như dưới đáy biển chỗ đó chẳng có thứ họ chờ đợi. Thế rồi
một thợ lặn nữa...
“Tìm thấy rồi! Tôi tìm thấy rồi!” anh ta reo lên. “Kho báu! Nó ở
dưới này. Rất nhiều châu báu!”
Cả tàu lặng ngắt. Mọi người như không tin vào tai mình nữa. Và
rồi tất cả òa lên vui sướng, hối hả kéo anh chàng thợ lặn lên. Sau
khi đã lấy lại hơi, anh ta hào hứng kể.
“Tôi đang đào bới lớp cát,” anh ta
nói gấp gáp, “nhưng vẫn nghĩ mình

HÔM NAY LÀ NGÀY ĐÁNG GIÁ
NHẤT ĐỜI MÌNH!

chẳng thu được gì. Thế rồi đột nhiên
tôi chạm phải một cái gì đó. Tôi đoán
nó rất cứng, to cỡ hộp chocopie. Dù
sao thì tôi cũng rà xung quanh và
thấy nhiều cái như thế nữa... Rồi
tôi gạt lớp cát ra và trời ơi... vàng!
Cả một đống vàng thoi. Chắc chắn
chúng đáng giá hàng đống tiền.”
Và còn hơn thế nữa... Dưới lớp bùn
ở đáy biển, các thợ lặn phát hiện ra
9

https://thuviensach.vn

một xác tàu Tây Ban Nha đã mủn nát, chiếc Atocha. Nó đã bị chìm
ngay gần bờ biển nhiều thế kỷ trước. Và những thoi vàng lấp lánh
kia chỉ là một phần nhỏ trong số châu báu con tàu chở theo. Sau
đó, thủy thủ đoàn lôi lên được hàng đống tiền vàng tiền bạc, dây
chuyền, vòng xuyến và những viên lục bảo ngọc vô giá. Thật kinh
ngạc, họ đã tìm được kho báu bị chìm lớn nhất từ trước tới giờ.
Suốt hơn 350 năm qua, kho báu khổng lồ này đã nằm im dưới
đáy biển tối tăm lạnh lẽo, cùng những bộ xương trắng hếu của thủy
thủ đoàn chết chìm theo con tàu. Nhưng tại sao kho báu này lại
nằm ở đây? Cái gì khiến con tàu bị chôn vùi dưới ba thước nước?
Hay dõi theo chuyến đi cuối cùng của tàu Atocha. Xin nói trước,
nếu bạn bị say sóng thì nên bỏ qua đoạn này. Sóng gió ghê lắm.

23 tháng Ba 1622, Cadiz, Tây Ban Nha
Những cánh buồm căng gió, chiếc Nuestra Senora de Atocha
(Đức Mẹ Atocha) rời Tây Ban Nha, trực chỉ tới Caribê. Chiến hạm
oai phong này là một trong 28 chiếc thuộc đội tàu chở châu báu,
đi lại như con thoi giữa Tây Ban Nha và các thuộc địa ở Trung và
Nam Mỹ. (Từ thập niên 1530, Tây Ban Nha tuyên bố chủ quyền ở
phần lớn vùng đất này). Lúc đi thì chở vải vóc, rượu vang, dụng
cụ và nồi niêu bát đĩa để tiếp tế cho thực dân Tây Ban Nha. Khi
trở về, tàu chất nặng vàng, bạc đá quý vơ vét được ở thuộc địa.

24 tháng Năm 1622, Portobello, Panama
Vào thời đó, đây là một lộ trình đầy mạo hiểm. Vì thế các tàu
không vội về mà đợi tới cuối xuân, khi những trận bão mùa đông
tồi tệ ngừng hẳn và đại dương yên tĩnh hơn. Thường là như vậy. Lúc
đầu, mọi chuyện diễn ra theo đúng kế hoạch. Sau khi vượt Đại Tây
dương êm thấm, hạm tàu chia ra để tới các hải cảng khác nhau.
Tàu Atocha tới cảng Portobello ở Panama, nơi hàng đoàn xe thồ

10

https://thuviensach.vn

tấp nâïp đổ về thành phố, mang theo châu báu lấy được từ Peru.
Và phải mất gần hai tháng trời để vào sổ và chất châu báu xuống
tàu Atocha. Cuối cùng, vào ngày 22 tháng Bảy, con tàu Atocha
đầy khẳm đã sẵn sàng rời đi Havana, Cuba để nhập cùng hạm đội.

27 tháng Bảy – 3 tháng Tám 1622, Cartagena, Venezuela
Trên đường tới Havana, tàu Atocha còn ghé Cartagena ở Venezuela.
Vụ này không nằm trong kế hoạch nhưng hàng ngàn viên ngọc lục
bảo quý giá đang chờ được chở về, nhập vào kho của nhà vua Tây
Ban Nha. Việc dừng lại khiến con tàu bị chậm, một sự chậm trễ
đắt giá. Nó rời Cartagena, muộn mất vài tuần so với kế hoạch. Và
thật đáng ngại, những trận bão bắt đầu nổi lên.
22 tháng Tám 1622, Havana, Cuba
Mọi chuyện ngày càng tệ hơn. Biển cả nổi sóng gió khiến việc ra
khơi cực kỳ nguy hiểm. Phải mất trên hai tuần lễ, tàu Atocha mới
tới được Havana và nhập cùng với các tàu khác trong hạm đội. Cả

11

https://thuviensach.vn

hạm đội chở theo số châu báu trị giá 300 triệu bảng Anh. Sổ sách
chính thức cho thấy riêng Atocha chất dưới hầm tàu tới 150.000
đồng tiền vàng và bạc, trên 1.000 thoi vàng thoi bạc cùng hàng
chục ngàn viên lục bảo ngọc. Đó là chưa kể bao nhiêu hàng hóa có
giá trị khác như thuốc lá, gỗ hồng sắc, thuốc nhuôïm và đồng thỏi.
Ngoài ra một số quý tộc và lái buôn giàu có cũng theo tàu về nhà.
Cộng với thủy thủ đoàn, có vẻ như con tàu bị quá tải.

4 tháng Chín 1622, vẫn ở Havana
Cuối cùng, vào ngày 4 tháng Chín, hạm đôïi xấu xố này cũng
khởi hành về Tây Ban Nha. Tàu Atocha đi cuối cùng. Nó được trang
bị rất mạnh với hai mươi đại bác lớn để đẩy lui bọn tàu cướp biển.
Nhưng đối thủ nguy hiểm nhất của nó lại đang ẩn mình chờ đợi.
Lúc này mùa mưa bão đang hoành hành – quá muộn để tàu thuyền
đi lại an toàn. Thậm chí những khẩu đại bác đáng sợ của Atocha
cũng chỉ là cọng rơm trước những cơn bão khiếp đảm sắp quất
vào con tàu. Đội tàu nhằm hướng bắc thẳng tiến, tới Florida nước
Mỹ. Nhưng gió đã nổi lên, ngày càng mạnh và lồng lộn suốt đêm.

5 tháng Chín 1622, bờ biển Florida, Mỹ
Vào rạng sáng, biển nổi sóng. Gió mạnh thúc những con sóng
dựng lên như núi. Cùng đám thủy thủ sợ chết khiếp, đội tàu đâm
thẳng vào đường đi của cơn bão. Trên tàu Atocha, viên hoa tiêu phải
thắp những ngọn đèn lồng vì bầu trời ngày càng tối sầm lại và mưa
ào ào đổ xuống. Đằng đẵng suốt ngày, con tàu bị quần cho tơi tả.
Gió xé rách các tấm buồm, bẻ gãy cột buồm như thể bẻ que diêm.
Tàu chao bên này nghiêng bên kia, nước tràn cả lên boong. Ngay
trước khi trời tối, tấm màn nước phủ xuống quanh hành khách và
thủy thủ đang thất thần. Họ khiếp đảm chờ đợi con tàu lật úp và
chìm mất tăm mất tích.

12

https://thuviensach.vn

Đêm xuống, gió đổi chiều và cơn bão đẩy hạm đội lên xa hơn về
phía bắc, giạt vào bờ biển Florida và giạt vào... tai họa. Ở đó, bờ
biển bị cắt xẻ bởi những dải đá ngầm. Nếu con tàu chẳng may đâm
phải một rặng đá ngầm đó, số phận của nó sẽ được định đoạt. Lúc
này, toàn bộ hành khách và thủy thủ đoàn co rúm dưới hầm tàu,
cầu nguyện cho số mạng của mình. Nhưng không gì có thể cứu được
họ. Chậm rãi nhưng chắc chắn, Atocha bị đẩy tới nấm mồ của nó.

CHÚNG TA
TỚI SỐ RỒI!

6 tháng Chín 1622, bờ biển Florida, Mỹ
Ngày hôm sau, môït chiếc thuyền nhỏ của hạm đội được cử đi
tìm những người sống sót. Đó là nhiệm vụ vô vọng. Trong số 265
hành khách và thủy thủ đoàn của tàu Atocha, 260 người đã mất
mạng. Chỉ năm người – ba thủy thủ và hai nô lệ – thoát chết nhờ
bám vào cột buồm. Một người kể lại tai họa kinh hoàng anh ta phải
chịu. Nó có lẽ như thế này:

13

https://thuviensach.vn

Trời sáng dần và chúng tôi có thể nhìn
thấy bờ biển. Gió vẫn rất mạnh. Gió đẩy
tàu chúng tôi dạt vào bờ... Thuyền trưởng
ra lệnh thả neo nhằm giữ tàu tránh xa
đá ngầm. Một việc vô ích. Thình lình một
ngọn sóng lớn nhấc bổng tàu lên rồi ném
nó vào đá. Cột buồm chính gãy gục như
một cành cây khô còn sườn tàu bị thủng
một lỗ tướng. Nước biển tràn vào và con
tàu bắt đầu chìm. Xung quanh tôi, mọi
người la thét kêu khóc, cố ngoi lên. Nhưng
tất cả đã kết thúc. Chỉ một vài người
trong chúng tôi bám được vào đoạn cột
buồm gãy. Và chúng tôi chờ bị kéo xuống
đáy nước...

14

https://thuviensach.vn

Săn lùng kho báu
Ngay lập tức, một con sói biển lão luyện, Gaspar de Vargas được
giao nhiệm vụ tìm kiếm số châu báu bị mất trên con tàu Atocha
bạc mệnh. Ông ta và đội thợ lặn tìm được xác tàu dưới 18 thước
nước. Vậy là tốt rồi. Nhưng thám sát xác tàu là một công việc đầy
mạo hiểm. Thời đó, các thiết bị lặn chưa được phát minh. Các thợ
lặn chỉ có thể ở dưới nước tối đa năm phút – là khoảng thời gian
họ có thể nhịn thở. Vì thế họ không có nhiều thời gian. Khi xuống
được xác tàu Atocha, các thợ lặn thấy rằng hầm chứa châu báu đã
bị khóa chặt. Vì thế họ chỉ lôi lên được hai khẩu đại bác vô giá trị.

De Vargas quay trở lại Havana để lấy thêm thợ lặn và dụng cụ
trục vớt. Nhưng khi ông ta trở lại vị trí cũ thì con tàu Atocha đã
biến mất tiêu. Bão biển đã khuấy tung đáy biển lên và bùn cát lấp
kín con tàu. Tuy vậy de Vargas vẫn không chịu bỏ cuộc. Ông ta lập
trại trên hòn đảo gần đó và cử hết toán thợ lặn này đến toán thợ
15

https://thuviensach.vn

lặn khác dùng móc câu cày xới đáy biển. Mỗi khi họ móc phải một
cái gì đó, các thợ lặn lại lao xuống nước. Nhưng lần nào cũng vậy,
họ đều trở lên tay không. Cuối cùng thì đến de Vargas cũng phải
chấp nhận thất bại và trở về Tây Ban Nha.
Còn với Atocha, mặc dù có đủ loại tin đồn nhưng không một ai
phát hiện được dấu vết của nó. Phải mãi đến những năm 1960, nhà
săn tìm kho báu dũng cảm người Mỹ, Mel Fisher, mới tiến hành tìm
kiếm một lần nữa. Khi còn nhỏ, cậu chàng Mel đã mơ đến những
chuyến săn tìm kho báu và thậm chí còn tự mày mò làm một cái
mũ lặn để thám hiểm đáy ao gần nhà.

BẮT ĐẦU
BƠM!

Lớn lên, Mel làm việc trong trại gà của gia đình cho đến khi dành
dụm đủ tiền để mở một cửa hiệu bán đồ lặn. Và cơ hội lớn của anh
đã tới. Từ một tài liệu Tây Ban Nha cổ, anh tìm thấy những mô tả
chi tiết nơi tàu Atocha bị đắm. Và vì vậy anh biết chính xác phải
tìm nó ở đâu. Anh lập một đội thợ lặn chuyên nghiệp và sắm con
tàu mang tên Gan dạ (Dauntless). Trong nhiều năm trời, các thợ
lặn không tìm được gì khác ngoài một vốc tiền cổ. Thường thì thời
tiết xấu đi khiến họ phải bỏ dở công việc. Thế rồi vào năm 1975,
con trai của Fisher tình cờ tìm được chín khẩu đại bác – manh mối
rõ ràng nhất. Dường như kho báu của tàu Atocha đã gần lắm rồi.
Và vào cái ngày tháng Bảy ấm áp đó, Fisher cùng những cộng sự
kiên nhẫn của mình đã tạo được bước tiến choáng ngợp. Trở về văn
phòng, vô tuyến điện của Fisher vang lên hào hứng.
16

https://thuviensach.vn

“WZG 9605. Số 1 đâu, Đội 11 đây.” tin nhắn từ tàu Dauntless.
“Vứt béng bản đồ đi. Đã tìm được kho báu!”

Thật khó tin
Trong vài năm tiếp theo, Fisher và những thợ lặn của ông
đã lôi lên một kho báu khổng lồ trị giá tới 350 triệu bảng
Anh. Rất may cho Fisher, trên tàu của ông có nhiều thiết bị
hiện đại. Các thợ lặn có thiết bị lặn đời mới. Do đó, thay vì
phải nín thở, họ chỉ việc đeo các bình khí trên lưng. Fisher
cũng có máy định vị âm thanh để rà quét đáy biển. Đây
là thiết bị sử dụng âm thanh để phát hiện các vật ở dưới
nước. Chùm âm thanh đập vào các vật thể và phản hồi trở
lại, và vật thể đó sẽ hiện ra trên màn hình đặt trên tàu.
Kế hoạch là dùng máy định vị âm thanh để dò tìm xác tàu
đắm, trước khi cử các thợ lặn lặn xuống tận nơi. Vấn đề là
thiết bị này cũng chỉ là một cái máy vô tri vô giác. Và các
thợ lặn đã mò được hai trái bom, hàng trăm lon bia rỗng
và thậm chí cả một chiếc ôtô cà tàng trước khi máy phát
hiện được Atocha.

ĐỒ TÂY BAN NHA À?

17

https://thuviensach.vn

Phù! Thật là một cú thót tim. Cá là bạn rất mừng vì đã
về bờ an toàn. Thế đấy, bờ biển có thể cực kỳ nguy hiểm,
nhưng nó cũng hấp dẫn kinh khủng. Và vì thế trong khi
bạn đang cố lấy lại hơi thở, tại sao không tìm hiểu thêm
một chút về bờ biển bụi bờ? Có hàng cây số bờ biển để lựa
chọn, và ở đâu cũng có nó. Nhưng chính xác thì bờ biển
bụi bờ là cái gì và tại sao trên
thế giới này lại có thứ như thế?
Đã đến lúc trôi vào chương sau
và tìm hiểu đôi chút.

18

https://thuviensach.vn

Bờ biển bụi bờ
Vứt béng mấy cuốn sách địa lý chán phèo đi. Ơ, mà bạn đã làm
thế rồi còn gì. Cách tốt nhất để tìm hiểu về bờ biển bụi bờ là tới tận
nơi mà ngó. Đi nào, đừng sợ. Một số giáo viên địa lý không nghĩ
tới một điều gì khác ngoài việc đi nửa vòng Trái đất để tới một bãi
biển xinh đẹp nào đó. Vậy mà bạn chỉ cần nhấc mình ra khỏi chiếc
ghế là có ngay. Ngoài ông thầy đáng ngán, bạn còn thấy gì nữa?
Hàng cây số cát vàng chạy dài ngút tầm mắt và những con sóng
hiền hòa vỗ nhẹ vào bờ? Hay những cái hang khổng lồ và vách đá
cheo leo nhìn đã thấy chóng mặt? Chắc chắn bờ biển có nhiều thứ
kỳ lạ hơn ta tưởng.

Bờ biển là gì?
Nếu bạn nhờ một nhà địa lý lắm lời giải nghĩa về bờ biển, chắc
chắn ông ta sẽ tuôn ra hàng lô hàng lốc những từ ngữ chói tai,
như thế này:

Về mặt khoa học mà nói, bờ biển là nơi môi trường sinh thái lục địa tác
động tới môi trường sinh thái biển và ngược lại...

Biết thế thà đừng nhờ cho xong. Nhưng đừng vội thất vọng. Nhà
địa lý dẻo miệng của chúng ta muốn nói rằng bờ biển là nơi đất
liền và biển gặp nhau. Tại sao không nói luôn thế cho rồi? Bạn tôi
ơi, bờ biển là nơi bờ bụi lắm.
19

https://thuviensach.vn

Mười quốc gia có đường bờ biển dài nhất thế giới
Nhìn vào bất kỳ bản đồ thế giới nào, bạn sẽ nhận thấy bờ biển
chạy ngoằn ngoèo quanh hải đảo và rìa các lục địa. Nhìn kỹ, bạn
sẽ phát hiện ra một điều kỳ quặc – không có lấy một đoạn bờ biển
thẳng thớm nào. Tất nhiên rồi, bờ biển ngoằn ngoèo mà. Thực tế,
trên hành tinh của chúng ta có 440.000 kilomet bờ biển. Thật là

GREENLAND

CANADA

ĐẠI TÂY
DƯƠNG

MỸ

THÁI BÌNH
DƯƠNG

NAM
MỸ

20

https://thuviensach.vn

nhiều phải không. Nếu bạn kéo thẳng nó ra, bờ biển sẽ có thể quấn
quanh xích đạo 13 vòng. Và sao nữa? Bạn sẽ phải mất 40 năm để
cuốc bộ cho hết chỗ bờ biển đó. Ngược lại, bạn cũng có thể ngồi
tại nhà và tìm hiểu trên bản đồ mười quốc gia có đường bờ biển
dài nhất thế giới.

NGA
NA UY

TRUNG QUỐC
PHILIPPINES

CHÂU
PHI

ẤN ĐỘ
DƯƠNG

INDONESIA

AUSTRALIA

NEW ZEALAND

21

https://thuviensach.vn

Thử thầy chút chơi
Này, không hiểu cô giáo địa lý của bạn có biết bờ biển hình thành
như thế nào không nhỉ? Thử hỏi cô một câu dễ xơi xem. Thí dụ như:

THƯA CÔ, NGƯỜI MÔNG CỔ THƯỜNG
ĐI TẮM BIỂN NÀO Ạ?

Thì biển nào chả như biển nào, thế mà cũng hỏi!

kilomet, bên bờ Hoàng hải thuôïc Trung Quốc.
quên chuyện tắm biển đi. Bờ biển gần nhất cũng cách đó 2.400
có lấy một mét bờ biển nào. Và nếu bạn sống ở Mông Cổ thì
là gì? Ấy thế nhưng trên thế giới có hơn 40 quốc gia không
biển và bờ biển, chẳng lẽ lại có nơi nào đó không biết bờ biển
này không có bờ biển. Hẳn bạn cũng không ngờ, với ngần nấy
Có khi cô giáo cũng không rõ đâu. Nhưng thực sự thì đất nước
Trả lời:

Rối ren bờ biển
Có lẽ bạn nghĩ bờ biển nào chả giống bờ biển nào. Nó chỉ là dải
đất ven biển thôi chứ có gì đâu. Bạn nhầm to rồi. Ta sẽ xem kỹ
xem nào. Thực tế, có nhiều kiểu bờ biển khác nhau. Cứ hỏi bất kỳ
nhà địa lý nào mà xem. Ngay lập tức họ sẽ phân loại bờ biển thành
từng nhóm, tùy vào chuyện họ nghĩ nó hình thành từ cái gì. Rắc rối
là có khi mỗi người nghĩ mỗi kiểu. Vì thế cho nên...

22

https://thuviensach.vn

Bờ biển có thể nổi hay chìm. Chúng đã như vậy và sẽ luôn
như vậy.
Dài dòng văn tự thì như thế này: bờ biển nổi được hình thành
hoặc do mực nước biển hạ xuống hoặc do đất trồi lên. Mực
nước biển hạ trong Kỷ Băng hà cuối cùng, 18.000 năm trước.
Khi đó rất nhiều nước biển bị giữ trong các mũ băng và băng
hà, làm cho mực nước biển hạ xuống tới 100 mét... lộ ra
nhiều bờ biển mới. Một số bờ biển mới nổi lên khi các mũ
băng tan chảy và đất bên dưới lộ ra. Bờ biển chìm thì ngược
lại. Đó là khi mực nước biển dâng cao hay đất bị chìm xuống.
Nước biển dâng cao là hậu quả của việc Trái đất ấm lên (xem
thêm ở trang 118). Và ở một số nơi, đất bị chìm xuống do
sông ngòi không bồi đắp đủ trầm tích (cát và phù sa) để làm
đất cao lên. Nắm được chưa?

23

https://thuviensach.vn

Ông ta nói lăng nhăng cái gì thế? Bờ biển hoặc chủ động
hoặc thụ động. Đơn giản thế thôi.
Có nghĩa là thế này, tất cả là do các mảng. Vỏ Trái
đất, nơi bạn đang đứng ấy, không phải là một khối
liền lạc mà bị vỡ thành bảy miếng lớn (cùng nhiều
miếng nhỏ) gọi là các mảng (hay mảng kiến tạo).
Vấn đề là các mảng này không chịu cam phận thủ
thường, nằm yên một chỗ. Không, chúng từ từ, chậm
mà chắc, trôi trên lớp đã nóng chảy ở bên dưới.

24

https://thuviensach.vn

Chuyện đó thì liên quan gì đến bờ biển? Là thế này. Bờ biển chủ động nổi
lên khi đất liền và đáy biển nằm trên hai mảng khác nhau. Hai mảng này
huých, đẩy, trượt vào nhau, phát ra những vụ núi lửa phun kinh hoàng và
động đất long trời lở đất. Còn bờ biển thụ động là nơi đất liền và đáy biển
cùng vui vẻ chia sẻ một mảng. Nó êm đềm và dịu hiền. Thế đấy.

25

https://thuviensach.vn

Toàn chuyện linh tinh. Chỉ có bờ biển năng lượng cao hay thấp thôi chứ
làm gì có loại bờ biển nào khác. Chắc chắn là thế.

Nghĩa là, điều này phụ thuộc vào kích cỡ và sức
mạnh của các con sóng đánh vào một đoạn bờ
biển nhất định nào đó. Ở bờ biển năng lượng
cao, bạn sẽ thấy những con sóng cao lừng lững
đập liên hồi kỳ trận vào bờ biển. Còn ở bờ biển
năng lượng thấp là những con sóng hiền hòa vỗ
nhẹ vào bờ.

26

https://thuviensach.vn

Thật khó tin
Tất nhiên còn đủ loại bờ biển khác nữa mà các nhà địa lý
lắm chuyện có thể nghĩ ra. Sự xói mòn liên tục diễn ra hết
công suất trên Trái đất, hoặc nó gặm nhấm dần một đoạn
bờ biển hoặc bồi đắp mới một đoạn bờ biển khác. (Bạn sẽ
biết thêm về xói mòn ở chương sau).

Chỉ dẫn về bờ biển bờ bụi
Đã chán chưa? Ối, nãy giờ bạn không nghe gì hết à? Thôi, không
cần bịt tai nữa đâu. XONG RỒI... Mấy thuật ngữ khoa học đó nghe
rất êm tai nếu bạn là một nhà địa lý lắm chuyện, nhưng bạn có
thể quên chúng đi. Những thứ thực sự hấp dẫn của bờ biển chính
là cái mà bạn có thể nhìn tận mắt sờ tận tay. Vậy hãy bỏ qua cái
phần định nghĩa rắc rối kia đi để đến với chỉ dẫn bờ biển bờ bụi mới
nhất của Địa lý Rùng mình. Có rất nhiều điều hấp dẫn trong đó.

RA BỜ BIỂN

27

https://thuviensach.vn

Tên: RỪNG NGẬP MẶN
Địa điểm: Dọc các bờ biển nhiệt đới
Đặc điểm:
• Chúng là những khu rừng rộng lớn lầy lội hình thành ở nơi các con sông
nhiệt đới đổ vào biển. Rừng ngập mặn chỉ có ở những nơi nóng ẩm bởi loại
cây chính ở đây, cây đước, không chịu được lạnh.
• Đước là một loài thực vật kỳ lạ có tới hai loại rễ. Một loại mọc lộn xộn
dưới nước, cắm chắc xuống bùn để giữ cho không bị thủy triều cuốn mất.
Loại kia mọc chòi lên mặt nước để hút không khí cung cấp cho cây.
• Cho dù rừng ngập mặn rất mặn và ướt nhoẹt, nhưng nơi đây có hệ động thực
vật cực kỳ phong phú. Muốn tham quan một chuyến không? Hãy chọn địa
điểm và lên thuyền. Nhưng đừng có mà cho tay xuống nước đấy. Rừng ngập
mặn chính là nhà của bọn cá sấu bụng đói đáng sợ.
Những nơi có nhiều rừng ngập mặn: Ấn Độ/Bangladesh; Philippines, Thái
Lan, Việt Nam, các đảo Thái Bình dương.

28

https://thuviensach.vn

Tên: CHÂU THỔ (Delta)
Vị trí: Nơi một số con sông lớn đổ ra biển
Đặc điểm:
• Châu thổ là một mê cung rối rắm của vô số nhánh sông và đảo nhỏ, hình
thành tại một số cửa sông lớn (cửa sông là nơi con sông đổ vào biển).
Tại đây dòng sông chảy chậm đến nỗi dòng nước không đủ sức mang phù
sa theo được nữa, đành bỏ lại. Thủy triều cuốn bớt một số ra biển, nhưng
phần lớn chỗ phù sa còn lại sẽ tích tụ và bồi lấp thành một miếng đất
mới, và dòng chảy vì thế lại chia thành nhánh mới khi chảy qua.
• Châu thổ được gọi như vậy khi triết gia Hy Lạp cổ đại tên là Herodotus
du lịch tới Ai Cập. Ông để ý thấy cửa sông Nile trông giống như hình chữ
D, hay Delta trong tiếng Hy Lạp cổ đại. Mà chữ đó viết như một tam giác
(Quá thông minh, nhỉ?).
• Cũng có những châu thổ hình mũi giáo hay hình cánh cung (chính ra thì
châu thổ sông Nile có hình như thế này). Châu thổ sông Mississippi ở Mỹ
lại có hình chân chim, vì chỉ có vài nhánh chẽ ra giống như bàn chân con
chim. Hình như là thế.
Các châu thổ điển hình: Danube (Rumani), Nile (Ai Cập), Mississippi (Mỹ)
và Mekong (Việt Nam)

CHÂU THỔ

ĐẤT

SÔNG

BIỂN

29

https://thuviensach.vn

Chú ý! Chú ý!
Châu thổ là nơi rất thích hợp cho canh nông vì đất đai
ở đây cực kỳ màu mỡ. Thế nên mới có hàng triệu người
chọn đồng bằng châu thổ làm nơi sinh cơ lập nghiệp. Vấn
đề là nơi đây cũng quá bằng phẳng và thấp trũng, vì thế
cứ đến mùa lũ là nước ngập trắng trời.

TỚ ĐANG ĐỨNG
TRÊN NÓC NHÀ...

NHÀ CẬU MAY THẬT,
NƯỚC CHỈ NGẬP
ĐẾN MẮT CÁ!

Thí dụ như châu thổ rộng lớn của sông Hằng – Brahmaputra
trong Vịnh Bengal. Nó rộng tới 75.000 km2, nghĩa là gần
bằng diện tích Australia. Trên 100 triệu người sinh sống
trong vùng châu thổ này, chủ yếu là nông dân. Nhưng
cuộc sống của họ luôn bị đe dọa. Tháng Mười năm 1988,
vùng này bị một trận lụt tồi tệ nhất lịch sử. Mùa màng
mất trắng, nhà cửa bị cuốn trôi và trên một triệu người
phải sống cảnh màn trời chiếu đất.

30

https://thuviensach.vn

Tên: CỬA SÔNG
Vị trí: Nơi một số con sông đổ vào biển
Đặc điểm:
• Tại đây, nước mặn hòa lẫn với nước ngọt do thủy triều đưa vào. Chúng
khác với châu thổ ở chỗ này.
• Chính sự hòa trộn hai loại nước khiến cho nước ở cửa sông chứa rất nhiều
thức ăn, là nơi lý tưởng để nuôi dưỡng hàng triệu thủy hải sản nhỏ. Tới lượt
mình, đám tôm cá này lại là thức ăn cho các loài chim và cả con người.
• Ngay từ xa xưa, con người đã dựa vào cửa sông để xây dựng hải cảng. Một
số thành phố cảng lớn nhất thế giới thuộc vào loại này. Thí dụ như Cửa
sông Thames ở Anh, nơi dòng sông đổ vào Biển Bắc. Ngược lên một đoạn
là thành phố London sầm uất.
Các cửa sông điển hình: Cửa sông Thames (Anh), Vịnh Chesapeake (Mỹ),
Vịnh Fundy (Canada)

BIỂN

KENT

ESSEX

CỬA SÔNG
THAMES

LONDON

31

https://thuviensach.vn

Tên: FIO (fee-ords)
Vị trí: Dọc những vách đá dựng đứng sát biển
Đặc điểm:
• Fio là những vịnh hẹp, dài khoét vào bờ biển, hình thành từ những thung
lũng sâu hoắm do băng hà tạo ra từ hàng triệu năm trước. Khi băng hà tan
chảy, nước biển tràn vào lấp đầy fio.
• Fio dài nhất thế giới là Scoresby Sund ở Greenland. Nó ăn sâu vào đất
liền tới 350 kilomet.
• Các fio có thể sâu tới một độ sâu không ngờ – 1.300 mét.
Chính điều đó đã làm các nhà địa lý quan tâm nghiên cứu. Các nhà khoa
học đang nghiên cứu một số fio trong Bắc cực băng giá đã có một kế
hoạch lạ đời. Họ gắn các cảm biến lên những con cá voi trắng và dùng vệ
tinh để theo dõi đường đi nước bước của những con cá này.
Một số fio điển hình: Sognefjord (Na Uy), Milford Sound (New Zealand),
Seno Penguin (Chile)

CHÀ!

32

https://thuviensach.vn

Tên: RẶNG SAN HÔ
Vị trí: Dọc bờ biển nhiệt đới ấm nóng
Đặc điểm:
• Thật kỳ lạ, các rặng san hô khổng lồ này lại được tạo nên từ những sinh vật
đơn bào nhỏ xíu (loài sinh vật biển tí hon tương tự sứa và hải quỳ). Hàng
triệu hàng triệu con quần tụ với nhau thành từng nhóm. Chúng tạo ra vỏ vôi
cứng để khỏi bị nghiền nát. Lớp vỏ này vẫn còn lại khi sinh vật đơn bào chết
đi, và tích tụ dần thành rặng san hô.
• Rặng san hô là nơi tập trung nhiều loài cá như cá hề, cá bướm, cá vẹt, rắn
biển, cá mập rặng đá ngầm, sao biển, trai ngọc, cá sư tử, sên biển, bạch
tuộc... Đẹp như tranh!
• Lớn nhất thế giới là rặng san hô Great Barrier Reef ở Đông Bắc Australia,
bao phủ một diện tích 200.000km2, với chiều dài trên 2.000km. Rặng
san hô phát triển rất chậm, bằng tốc độ phát triển của móng tay người. Vì
thế, để có được rặng san hô khổng lồ như vậy, những sinh vật bé tẹo kia
phải hì hụi tới 18 TRIỆU năm.
Các rặng san hô điển hình: Great Barrier Reef (Australia) Đảo Fiji (Nam
Thái Bình dương) Biển Đỏ (Ấn Độ dương)

33

https://thuviensach.vn

Tên: DOI CÁT VEN BỜ
Vị trí: Trải dài ở nhiều nơi ven bờ biển
Đặc điểm:
• Những doi cát dài này có mặt hầu như khắp nơi trên thế giới. Chúng bị
ngăn cách với bờ bởi một lạch biển êm ả. Bãi cát ngầm liên tục dịch
chuyển vì sóng gió.
• Doi cát có thể trải dài hàng trăm km nhưng chỉ rộng có vài chục mét. Tại
một số nơi, cát vun lên cao ngất, có khi cao tới cả trăm mét.
• Các nhà địa lý vẫn chưa rõ những doi cát này ra đời như thế nào. Một số
cho rằng trước đây chúng là những bãi cát ngầm ngoài biển bị sóng nước
đẩy vào bờ. Số khác lại nghĩ chúng là những gì còn lại của bãi biển cổ xưa
bị nhận chìm khi băng hà tan chảy vào cuối Kỳ Băng hà cuối cùng.
Những doi cát ven bờ điển hình: Cape Hatteras (Bắc Carolina, Mỹ), Đảo
Galveston (Mỹ), Quần đảo Friesian (Hà Lan, Đức), Abidjan (Bờ biển Ngà)

CHÒI LÁ TRÊN
BÃI BIỂN

NGƯỜI LOI CHOI TRÊN
BÃI BIỂN

ĐẤT LIỀN

DOI CÁT VEN

BỜ

BIỂN

34

https://thuviensach.vn

Chú ý! Chú ý!
Nếu là người nhát gan, đừng có mò đến Bờ biển Xương khô
(Skeleton Coast). Đó là một dải đất hoang vu dài hàng trăm
kilomet trên bờ biển Namibia xứ Phi châu. Để nhìn ra nó
thậm chí cũng không dễ vì nơi này thường xuyên bị bao phủ
một lớp sương mù dày đặc mờ mờ ảo ảo. Tàu bè qua lại nơi
này hay lạc đường và đâm vào bờ chìm lỉm. Chính những
xác tàu mục nát trơ trụi đã khiến dải bờ biển này được gắn
cho cái tên rùng rợn như vậy. Bạn có thấy thế không?

Vịnh vòng vo
Nhưng bạn đừng vội hoảng. Không phải bờ biển bụi bờ nào cũng
đáng sợ như vậy đâu. Cứ nhìn vào bất kỳ tấm bản đồ thế giới nào,
bạn cũng sẽ thấy vô số dải bờ biển mang những cái tên hết sức
kỳ cục. Thí dụ như các vịnh* chẳng hạn. Một số được đặt tên theo
những đặc điểm địa lý ớn lạnh hay theo tên của những loài kỳ hoa
dị thảo có ở đó. Hoặc nó được đặt theo tên của viên thủy thủ đầu
tiên mò vào đó. Vậy những cái vịnh có thực sự vòng vo đúng như
người ta gọi? Thử trả lời vài câu hỏi vòng vèo sau để biết những
chuyện vẽ vời đằng sau tên gọi của chúng.

* Xin nói rõ, vịnh là một vết lõm
lớn trên bờ biển. Nhưng vịnh cũng có
nhiều kiểu vịnh, vịnh vòng vo (bay)
nhỏ hơn vịnh vòng vèo (gulf) nhưng
lớn hơn vịnh vơi vòng (hay còn gọi là
vũng). Chắc là bạn hiểu rồi.
35

https://thuviensach.vn

Cái nào là đúng?
1 Vịnh Baffin được đặt theo tên nhà thám hiểm William Baffin.
ĐÚNG/SAI?
2 Vịnh Cá mập (Shark Bay) giống con cá mập. ĐÚNG/SAI?

3 Vịnh Khó chơi (Repulse Bay) là bởi vì nó rất khó chơi. ĐÚNG/SAI?
4 Vịnh Chesapeake có nghĩa là “Vịnh Sò tượng”. ĐÚNG/SAI?
5 Vịnh Hoa lá (Botany Bay) được gọi như vậy vì màu xanh mát mắt
của nó. ĐÚNG/SAI?

CẬU TA ĐỊNH
TRỒNG CÂY
CHUỐI!

ỐI!

Trả lời:
1 ĐÚNG. Vịnh Baffin nằm giữa Bắc cực băng giá và Bắc Đại
Tây dương. Gần như quanh năm tàu bè không thể đi lại trong
vịnh vì những núi băng trôi khổng lồ. Nhà thám hiểm dũng cảm
người Anh, William Baffin (1584-1822) đã tình cờ tìm ra vịnh
36

https://thuviensach.vn

này năm 1616, khi ông đang đi tìm con đường giao thương
mới với phía đông qua Bắc cực băng giá. Và thế là cái vịnh
được vinh dự mang tên ông.
2 SAI. Nó không đến nỗi xấu xí thế đâu, nhưng đúng là Vịnh
Cá mập mang tên như vậy vì cá mập lền khên. Nhưng cái vịnh
xinh đẹp này không chỉ nổi tiếng vì cá mập. Ở đây có hàng
ngàn dugong (hay bò biển), một loài động vật có vú to lớn
sống ngoài biển. Ngoài ra còn có cá heo và trên 300 loài cá
khác (không kể cá mập). Trong vịnh có một bãi biển gọi là Bãi
Sò, với hàng đống trai sò.
3 SAI. Khó chơi thì đúng là khó chơi thật. Nhưng trong thực
tế, Vịnh Khó chơi ở Hồng Kông lại không phải như vậy. Ở đây
phong cảnh đẹp mê hồn luôn, và vì thế là một trong những
nơi đắt giá nhất thế giới. Nếu muốn kiếm một căn nhà ở đây,
bạn phải có cả núi tiền. Để thuê được một căn hộ ở vị trí đẹp,
bạn phải trả tới 650.000 bảng Anh một tháng! Thế nhưng tại
sao nó lại có cái tên khó ưa như vậy? Chuyện là hồi thế kỷ
XIX, mấy tên cướp biển tưởng ngon ăn định tấn công vào đây
nhưng bị hải quân Anh đánh cho re kèn. Từ đó vịnh có cái tên
như hiện nay.

ĐỪNG LÀM CÁI
MẶT KHÓ CHƠI
NHƯ THẾ,
ĐÙA TÍ MÀ.

CÁI GÌ?

37

https://thuviensach.vn

4 ĐÚNG. Trong ngôn ngữ của thổ dân Da Đỏ, Che...