Tái bản lần thứ nhất

Hình vẽ do phòng vẽ “Lịch sử Việt Nam bằng tranh” thực hiện
Họa sĩ thể hiện: Tô Hoài Đạt
Biên tập hình ảnh: Tô Hoài Đạt
BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN ĐƯỢC THỰC HIỆN BỞI THƯ VIỆN KHTH TP.HCM
General Sciences Library Cataloging-in-Publication Data

Họ Trịnh khởi nghiệp / Trần Bạch Đằng chủ biên ; Tôn Nữ Quỳnh Trân biên soạn ; họa
sĩ Nguyễn Huy.- Tái bản lần thứ 1. - T.P. Hồ Chí Minh : Trẻ, 2013.
80 tr. ; 20 cm. - (Lịch sử Việt Nam bằng tranh ; T.43).
1. Việt Nam — Lịch sử — Triều nhà Hậu Lê, 1428-1787 — Sách tranh. 2. Việt Nam —
Vua và quần thần — Sách tranh. I. Trần Bạch Đằng. II. Tôn Nữ Quỳnh Trân. III. Ts: Lịch
sử Việt Nam bằng tranh.
1. Vietnam — History — Later Lê dynasty, 1428-1787 —Pictorical works. 2. Vietnam
— Kings and rulers — Pictorical works.
959.7027 — dc 22
H678

LỜI GIỚI THIỆU

Thế kỷ XVI, XVII, XVIII là giai đoạn đau thương của dân
tộc ta với các cuộc nội chiến triền miên giữa các thế lực phong
kiến. Cuộc chiến Lê – Trịnh với Mạc chưa yên thì mâu thuẫn
lại nảy sinh giữa hai dòng họ Trịnh – Nguyễn.
Cuộc tranh chấp Trịnh – Nguyễn lại tiếp tục chia cắt đất
nước thành hai miền: Đàng Trong và Đàng Ngoài với các cuộc
chiến triền miên. Nông dân phiêu tán, ruộng đất bỏ hoang, máu
người dân vô tội đã đổ khắp nơi vì các toan tính mưu đồ bá
vương của tầng lớp thống trị.
Do những yêu cầu bức thiết của lịch sử, khi ấy cũng chính
là giai đoạn “Nam tiến” mạnh mẽ của dân tộc ta. Và cũng
chính là lúc nước Đại Việt tiếp xúc trực tiếp với với các nước
phương Tây, tiếp nhận các thành tựu văn minh lúc bấy giờ và
cũng như đối phó với các mưu đồ xâm lược.
Những nội dung trên được truyền tải trong tập 43 của bộ
Lịch sử Việt Nam bằng tranh “Họ Trịnh khởi nghiệp” phần
lời do Tôn Nữ Quỳnh Trân biên soạn, phần hình ảnh do Nguyễn
Huy thể hiện.
Nhà xuất bản Trẻ xin trân trọng giới thiệu tập 43 của bộ
Lịch sử Việt Nam bằng tranh.
NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

3

Trịnh Kiểm (1503-1570) vốn xuất thân trong một gia
đình nghèo nông dân ở làng Sóc Sơn, huyện Vĩnh Ninh,
trấn Thanh Hóa (nay là huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa).
Tuy không được học hành nhiều, nhưng ông rất thông
minh, can đảm và mưu lược hơn người nên nhanh chóng
trở thành tâm phúc của Thái phó Nguyễn Kim.
Nguyễn Kim mất, binh quyền về tay Trịnh Kiểm và
Trịnh Kiểm trở thành người mở đầu sự nghiệp nắm quyền
của họ Trịnh ở Đàng Ngoài.

4

Khi Nguyễn Kim xây dựng lực lượng ở Sầm châu, dựng lên
một triều đình họ Lê lưu vong(*), thì có rất nhiều người theo về,
trong số đó, có một nhân vật đáng chú ý là Trịnh Kiểm. Trịnh
Kiểm sinh năm 1503, quê ở làng Sóc Sơn, huyện Vĩnh Ninh, trấn
Thanh Hóa (nay là huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa). Ông mồ
côi cha từ lúc 6 tuổi, sống nghèo nàn ở thôn Hổ quê ngoại cùng
mẹ là bà Hoàng Thị Dốc.
* Xem tập Mạc Đăng Dung lập nên triều Mạc.

5

Từ nhỏ, Trịnh Kiểm đã tỏ ra là một cậu bé lanh lợi, biết ứng
xử, giỏi đối đáp và đặc biệt là rất can đảm. Cậu thường tụ tập trẻ
con chăn trâu chia phe chơi đánh trận ở trong rừng. Phe của cậu
bao giờ cũng thắng.
6

Thời ấy, người dân nuôi trâu có thói quen thả rông cho trâu
ăn tự do trong núi, không ai theo chăn. Một lần trong buổi đánh
trận giả, Trịnh Kiểm cùng lũ trẻ bắt trộm một con trâu, nướng
lên khao quân.

7

Chủ trâu biết được chạy đến bắt quả tang. Lũ trẻ hoảng sợ, trốn
chạy mỗi đứa một ngả, chỉ riêng Trịnh Kiểm đứng lại, đối diện
với chủ trâu và nói với ông ta rằng trâu bị gãy mất chân, đành
phải ăn, nếu không thì cọp cũng ăn mất. Thấy cậu bé nói có lý,
chủ trâu không bắt tội nữa.
8

Với mẹ, Trịnh Kiểm rất có
hiếu. Cậu làm thuê gánh mướn
đủ mọi việc để chăm sóc mẹ.
Năm Trịnh Kiểm 16 tuổi, một
hôm đi làm về không thấy mẹ,
cậu bổ đi tìm mới biết mẹ ngã
xuống vực chết, mối đã đùn
thành gò.

9

Từ đấy cậu lưu lạc, đi chăn ngựa cho nhà giàu. Nhờ cần cù,
chịu khó và chuyên tâm với công việc, dần dần, Trịnh Kiểm rất
rành về ngựa. Đặc biệt, ông có nhiều kinh nghiệm trong việc chăm
sóc và huấn luyện ngựa, nhất là ngựa chiến.
10

Năm 1533, nghe tin Nguyễn Kim chiêu quân mãi mã chống
nhà Mạc ở Sầm châu, Trịnh Kiểm bèn lấy trộm một con ngựa của
chủ, đang đêm cắt rừng, tìm đến căn cứ của Nguyễn Kim, xin theo
về. Khi ấy ông vừa đúng 30 tuổi.

11

Nguyễn Kim giao cho Trịnh Kiểm việc huấn luyện đội kỵ binh.
Thời ấy, ngựa rất quan trọng trong quân ngũ, nhất là ở các vùng
rừng núi hiểm trở như Sầm châu. Chỉ có ngựa mới chuyên chở
nhanh chóng hàng hóa, thực phẩm cũng như con người. Vì thế,
kỵ binh là một lực lượng quan trọng, quyết định đến sự thành bại
của cuộc chiến.

12

Đội kỵ binh của căn cứ kháng chiến Sầm châu có tất cả 300
con ngựa chiến. Nhờ tích lũy nhiều kinh nghiệm trong thời gian
chăn ngựa trước đây, Trịnh Kiểm đã huấn luyện đàn ngựa chiến
rất chu đáo. Ông còn có một người phụ tá cũng rất giỏi huấn luyện
ngựa là Vũ Thời Yên, người Chiêm Thành, giúp sức.
13

Tuy ít được học hành nhưng Trịnh Kiểm tỏ ra là người tài giỏi,
mọi việc ông làm đều rất hiệu quả. Ông lại là người có nhiều mưu
lược, giúp cho Nguyễn Kim nhiều công việc quan trọng như xây
được kinh đô tạm thời cho triều đình nhà Lê lưu vong, liên kết
với các thủ lĩnh người dân tộc, tạo được một thế liên hoàn, hỗ trợ
lẫn nhau khi có chiến sự,...
14

Vì thế, Nguyễn Kim rất yêu quý Trịnh Kiểm, đem con gái yêu
là Ngọc Bảo gả cho Trịnh Kiểm với mong muốn là con mình có
được một người chồng xứng đáng. Và cũng hy vọng vào sự hỗ
trợ đắc lực của Trịnh Kiểm để nhanh chóng đánh diệt nhà Mạc,
khôi phục nhà Lê.

15

Nhờ tài trí, thông minh và sức khỏe hơn người, dần dần Trịnh
Kiểm được lòng tin yêu của mọi người. Vì là con rể của Nguyễn
Kim nên Trịnh Kiểm còn được vua Lê Trang Tông phong làm Đại
tướng, tước Dực Nghĩa hầu. Qua năm 1539, vua Lê Trang Tông
lại phong tiếp cho Trịnh Kiểm lên tước Dực Quận công.
16

Năm 1540, Nguyễn Kim đem quân tiến đánh Nghệ An. Năm
1543, vua Lê Trang Tông cũng thân chinh cầm quân, đánh cả
Thanh Hóa và Nghệ An, qua năm sau thì lấy được thành Tây Đô
(Thanh Hóa). Tổng trấn Tây Đô là Dương Chấp Nhất xin đầu hàng.

17

Thấy thanh thế đã vững vàng, Nguyễn Kim muốn mở rộng thêm
đất đai nên dẫn quân tiến đánh lên Sơn Nam (1545). Nhưng quân
chưa đi đến nơi thì trong một bữa ăn, Dương Chấp Nhất đầu độc
Nguyễn Kim rồi bỏ trốn, quay về lại với họ Mạc.

18

Sau khi Nguyễn Kim chết, vua Trang
Tông giao cho Trịnh Kiểm chức Tiết chế
các sư thủy bộ chư doanh và phong tước
Lượng Quốc công, thay Nguyễn Kim
nắm toàn bộ lực lượng “phù Lê đánh
Mạc”. Trịnh Kiểm hết lòng lo việc nước,
chỉnh đốn quân mã, mọi việc được tổ
chức đâu vào đấy, uy tín ngày càng tăng.

19

Tuy nhiên, các con của Nguyễn Kim là
Nguyễn Uông và Nguyễn Hoàng bấy giờ
cũng đều là tướng cầm quân, có nhiều thế
lực. Vì thế, Trịnh Kiểm đã giết Nguyễn
Uông và chấp thuận lời cầu xin của vợ,
cho Nguyễn Hoàng vào cai quản vùng đất
Thuận Hóa. Đây là những rạn nứt đầu tiên
giữa họ Trịnh và họ Nguyễn, tạo điều kiện
cho sự phát triển của họ Nguyễn ở Đàng
Trong sau này(*).
* Xem tập Chúa Tiên Nguyễn Hoàng.

20

Năm 1546, Trịnh Kiểm đưa vua Lê Trang Tông về Thanh Hóa.
Nhóm phù Lê làm chủ từ Thanh Hóa trở vào, được sử sách gọi là
Nam triều để phân biệt với Bắc triều là lực lượng của nhà Mạc.
Năm 1548, vua Lê Trang Tông mất, Trịnh Kiểm lập Thái tử Duy
Huyên lên ngôi, tức là Lê Trung Tông.
21

Tại Thanh Hóa, Trịnh Kiểm chọn một ngọn đồi đất có cây cối
rậm rạp để lập tổng hành dinh, được gọi là Biện dinh để chỉ đạo
cuộc kháng chiến. Trịnh Kiểm chiêu mộ thêm những người tài
giỏi, tăng cường tích trữ lương thảo và rèn luyện quân sĩ để chuẩn
bị đánh lại nhà Mạc. Bắt đầu từ đây, cuộc chiến giữa hai nhà Mạc
và Lê - Trịnh càng ngày càng trở nên khốc liệt(*).
* Xem tập Phân tranh Nam Bắc triều và đoạn kết nhà Mạc ở Cao Bằng.

22

Sau khi về Thanh Hóa, thanh thế của Nam triều ngày càng cao,
chỉ trong một thời gian ngắn, Nam triều đã kiểm soát hết cả vùng
châu Hoan và châu Ái (Nghệ An, Thanh Hóa). Hào kiệt khắp nơi,
không những hào trưởng ở các châu, mà ngay cả các danh sĩ ở đất
Thăng Long cũng theo về vì danh nghĩa “phù Lê” của Nam triều.
Trong số đó có các nhân vật ưu việt như: Phùng Khắc Khoan,
Lương Hữu Khánh,... Những người này đã đem tâm trí giúp sức
cho Trịnh Kiểm rất nhiều trong công cuộc phù Lê.
23

Ngoài ra còn có những người của nhà Mạc cũng bỏ Mạc mà
về với Nam triều, quan trọng nhất trong nhóm người này là Lê
Bá Ly. Lúc bấy giờ Bá Ly đã 77 tuổi nhưng vẫn còn khỏe mạnh.
Vua Lê và Trịnh Kiểm vô cùng hài lòng, phong cho Bá Ly chức
Thái tể, tước Phụng Quốc công. Sau khi Bá Ly quy thuận thì các
mưu thần, mãnh tướng theo về với vua Lê và Trịnh Kiểm rất đông.
Trong số đó có những người về sau lập được nhiều công trạng như
Nguyễn Khải Khang, Vũ Văn Mật...

24

Từ đó, thanh thế của Nam triều càng lừng lẫy. Vào mùa xuân
năm 1551, Nam triều xuất quân tiến đánh nhà Mạc. Lê Bá Ly có
nhiệm vụ đánh vào Sơn Nam, Nguyễn Khải Khang đánh vào Sơn
Tây, Vũ Văn Mật đánh Tuyên Quang. Cả ba toán quân sẽ hội tụ
về Thăng Long.
25

Trước khi xuất quân, để chiêu dụ các tướng nhà Mạc, Lê Bá Ly
công bố một tờ quốc thư viết bằng chữ Nôm, kêu gọi mọi người
hãy nhớ đến công ơn của Thái Tổ Lê Lợi năm xưa đã đánh đuổi
giặc Minh, giành độc lập về cho đất nước... để đồng lòng tôn phò
vua Lê, tiêu diệt kẻ soán ngôi.
26

Tờ quốc thư vừa truyền xong, Trịnh Kiểm cùng ba tướng Lê
Bá Ly, Nguyễn Khải Khang, Vũ Văn Mật đồng loạt ra quân. Thế
quân của Nam triều rất mạnh, Mạc Phúc Nguyên phải bỏ Thăng
Long mà chạy, chỉ để Mạc Kính Điển ở lại trấn giữ phía bắc của
sông Nhị.

27

Quân Nam triều tiến vào chiếm Thăng Long. Để mừng chiến
thắng, Trịnh Kiểm cho mở đại yến khao quân. Hào kiệt lại kéo
về Thăng Long theo Nam triều càng đông. Các tướng mới theo
về nhà Lê như: Bá Ly, Khải Khang,... thấy nhà Mạc có phần suy
yếu, muốn rước vua Lê về Thăng Long để khẳng định thanh thế.
Họ cho người báo tin thắng trận và dâng biểu xin được đón vua
về kinh đô.
28

Nhận được biểu, Trịnh Kiểm thận trọng suy tính. Ông cho rằng
quân Mạc tuy thất trận, nhưng vẫn có thể gọi viện binh đánh cắt
ngang Thăng Long với Thanh Hóa thì nguy cơ bị cô lập sẽ rõ ràng.
Vì thế Trịnh Kiểm không ký vào tờ biểu của các quan. Vua xem
tờ biểu, không thấy chữ ký của Trịnh Kiểm, biết ý Trịnh Kiểm
không đồng tình, đành chiều theo, lệnh cho quân lui binh.

29

Quả như Trịnh Kiểm dự đoán, vua Mạc cho quân chặn ngang
con đường rút lui của Nam triều, định hai mặt bao vây để tiêu
diệt. Nhưng do đã phòng bị, Trịnh Kiểm phá tan được quân Mạc,
đưa đại quân về Thanh Hóa an toàn.

30

Vào năm 1553, Trịnh Kiểm bành trướng lực lượng vào phía
Nam, cho các tướng giỏi đi thu phục các tỉnh còn lại là Thuận Hóa,
Quảng Nam. Để rảnh tay lo việc tấn công ra bắc đánh họ Mạc,
Trịnh Kiểm giao cho em vợ là Nguyễn Hoàng vào trấn giữ vùng
đất mới lấy được. Nguyễn Hoàng liền đem quân vào cai trị đất
Thuận Hóa, tạo chỗ dựa vững chắc ở phía nam cho Trịnh Kiểm.
31

Trịnh Kiểm dồn sức tấn công quân Mạc ở phía bắc, nhiều lần
cho quân uy hiếp thành Thăng Long. Vào năm 1555, Trịnh Kiểm
chỉ huy lực lượng quân Lê - Trịnh phục kích quân Mạc trên sông
Mã khiến quân Mạc thua to, thây lính chết lấp kín cả sông. Mạc
Kính Điển phải bỏ quân mã chạy mới thoát thân.

32

Năm 1556, vua Trung Tông ở ngôi được
8 năm thì mất, không có con nối nghiệp.
Trong thời gian này, Trịnh Kiểm rất muốn
tự lên làm vua, nhưng một mặt sợ lòng quân
không phục; mặt khác, cuộc chiến tranh với
nhà Mạc đang hồi căng thẳng nên còn ngần
ngại. Tương truyền Phùng Khắc Khoan biết
chuyện, khuyên Trịnh Kiểm nên đi hỏi ý kiến
của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, vốn
là người thông thái, có thể thấy được việc
tương lai.

33

Trịnh Kiểm nghe lời, cho người đi hỏi Trạng Trình. Trạng Trình
không nói gì, chỉ ngoảnh lại bảo người hầu rằng: “Năm nay mất
mùa, thóc giống không tốt, chúng mày nên tìm giống cũ mà gieo
mạ” (Hàm ý nói rằng mặc dù vua Lê Trung Tông không có con,
nhưng nên đi tìm người của dòng họ Lê để đưa lên làm vua).

34

Sau đó Trạng Trình lại đi ra
viếng chùa, sứ giả của Trịnh
Kiểm cũng đi theo. Tại sân chùa,
Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn không
nói gì với sứ giả mà chỉ bảo chú
tiểu quét chùa cho sạch sẽ và căn
dặn rằng: “Giữ chùa thờ Phật
thì ăn oản” (ngụ ý rằng nếu cứ
theo tôn phò nhà Lê thì sẽ hưởng
được lộc).

35

Khi nghe thuật lại những lời nói đó của Nguyễn Bỉnh Khiêm,
Trịnh Kiểm hiểu ý không tự lập lên làm vua nữa mà cho người
đi tìm con cháu nhà Lê. Sau một thời gian, Trịnh Kiểm cũng tìm
được cháu sáu đời của ông Lê Trừ (anh trai vua Lê Thái Tổ) là
Lê Duy Bang, bèn rước về lập lên ngôi, tức vua Lê Anh Tông.
36

Lúc bấy giờ, dù vẫn đánh nhau nhưng hai phe Nam - Bắc triều
đều theo lệ cũ của nhà Lê trước đây, vẫn tổ chức những cuộc thi
để chọn nhân tài. Năm 1556, Nam triều bắt đầu tổ chức thi. Có
người tên là Đinh Bạt Tụy trúng Giải nguyên. Từ đấy nho sĩ các
nơi không ngại đường xa, tìm về Thanh Hóa để ứng thí. Vua Lê
và Trịnh Kiểm tùy theo khả năng của từng người mà bổ nhiệm.
Đây là đội ngũ đã giúp sức có hiệu quả cho việc đánh thắng nhà
Mạc sau này.

37

Đặc biệt là vào khoa thi năm Đinh Tỵ (1557), người theo về
với vua Lê trước đây là Phùng Khắc Khoan đã đỗ Giải nguyên.
Ông sinh năm 1528 tại Phùng Xá (tục gọi là làng Bùng), huyện
Thạch Thất, Hà Nội. Tương truyền ông là em cùng mẹ khác cha
với Nguyễn Bỉnh Khiêm nên được anh dạy dỗ chu đáo cùng với
những nhân tài thời ấy như: Nguyễn Dữ, Lương Hữu Khánh,...

38

Phùng Khắc Khoan đã từng đi thi dưới triều Mạc nhưng chỉ
đỗ Tam trường (1552). Sau đó, ông vào Thanh Hóa theo nhà Lê,
giúp cho Trịnh Kiểm nhiều sách lược nên được Trịnh Kiểm tin
dùng. Sau khi đậu Giải nguyên, ông được giữ chức Lễ khoa Cấp
sự trung. Năm 1580, Nam triều tổ chức khoa thi ở Vạn Lại (Thọ
Xuân, Thanh Hóa), dù đang làm quan, Phùng Khắc Khoan vẫn
đi thi và đậu Hoàng giáp. Năm 1585, ông được bổ làm Hồng lô
Tự khanh.
39

Từ đấy, Phùng Khắc Khoan được trọng dụng và ông đã đem
hết sức mình ra giúp Nam triều. Không những thế, ông là người
có công rất lớn với nền kinh tế của đất nước. Trong những lần đi
sứ sang Yên Kinh (Trung Quốc), ông đã để ý cách dệt vải, dệt
lĩnh của họ đem về dạy cho dân làng Bùng, nhờ đó vùng quê ông
đã dệt được thứ lượt đẹp nổi tiếng gọi là lượt Bùng.

40

Phùng Khắc Khoan còn tìm cách đưa được một số giống ngô,
đậu ở Trung Quốc về trồng, làm phong phú thêm các giống cây
lương thực ở nước ta. Không những thế, ông còn là nhà nông học,
chịu khó ghi chép tỉ mỉ, công phu hình dáng, mùi vị, màu sắc,
cách trồng tỉa các loại cây trồng ở nước ta lúc đó trong tập thơ
Nôm có tên là Lâm tuyền văn. Nhờ những công lao đóng góp với
nhà Lê - Trịnh, sau khi đi sứ về, Phùng Khắc Khoan được phong
Thượng thư bộ Hộ kiêm Tế tửu Quốc tử giám.

41

Bên cạnh việc tuyển chọn nhân tài, Trịnh Kiểm còn chăm lo
việc sản xuất. Ông cho người đi đo đạc ruộng đất tại các vùng
do Nam triều làm chủ như Thanh Hóa, Nghệ An, Thuận Hóa rồi
khuyến khích dân chúng làm ruộng, nuôi tằm dệt tơ. Dù còn chiến
tranh, nhưng nhờ sự khuyến khích của Trịnh Kiểm mà dân chúng
vẫn có gạo ăn, áo mặc.

42

Về ngoại giao, để tăng tình
hòa hảo với nước Ai Lao láng
giềng là nước đã cưu mang vua
Lê từ sau khi nhà Mạc cướp
ngôi, Trịnh Kiểm đem một
người con gái nuôi của mình
gả cho vua Sạ Đẩu làm vợ.
Nhân dịp ấy, Sạ Đẩu gửi tặng
cho Nam triều nhiều vật quý giá
của xứ Lào như: ngà voi, sừng
tê giác, trầm hương,...

43

Nhờ những công lao ấy, năm 1569, vua Lê Anh Tông phong
cho Trịnh Kiểm chức Thái sư kiêm tước Thượng Tướng quân. Từ
đó quyền uy của Trịnh Kiểm ngày càng tăng thêm, lấn lướt cả vua.

44

Cũng vào năm 1569, Nguyễn Hoàng từ Thuận Hóa về Thanh
Hóa bái yết vua Lê, nộp quân lương, tiền thuế giúp cho Nam triều
đánh nhà Mạc. Nguyễn Hoàng đến phủ Thái sư lạy mừng anh rể
và chị gái. Trịnh Kiểm khen ngợi và tâu lên vua xin cho Nguyễn
Hoàng thống quản luôn cả vùng Quảng Nam. Vua chấp thuận. Từ
đó, Nguyễn Hoàng trấn thủ cả hai miền Thuận - Quảng, thế lực
dần dần được củng cố.
45

Năm 1570, Trịnh Kiểm bị bệnh mất ở tuổi 68. Từ một cậu bé
nhà nghèo, bằng ý chí và trí thông minh cùng sức khỏe tốt, Trịnh
Kiểm đã tạo dựng cho mình một sự nghiệp lớn, đặt nền tảng cho
một quyền lực khác thường trong lịch sử Việt Nam. Đó là quyền
lực của phủ chúa bên cạnh triều đình của nhà vua sau này.
46

Trịnh Kiểm chết đi để lại 5 con trai và 3 con gái. Năm người
con trai khác mẹ này không hòa thuận nhau, vì thế mà sau này
đã xảy ra chuyện tranh giành quyền lực. Con trưởng của Trịnh
Kiểm với bà Lại Thị Ngọc Trân là Trịnh Cối lên kế nghiệp cha.
Nhưng Trịnh Cối không có tài, lại ham mê tửu sắc nên thường lơi
lỏng việc quân, tướng sĩ dưới trướng không phục, nhiều người đã
ngấm ngầm xa lánh.

47

Trong khi đó con trai thứ của Trịnh Kiểm với bà Ngọc Bảo là
Trịnh Tùng được thừa hưởng truyền thống của ông ngoại Nguyễn
Kim và của cha mẹ, nên lớn lên đã trở thành người văn võ song
toàn. Năm 16 tuổi, Trịnh Tùng đã theo cha đi chinh chiến. Năm
20 tuổi đã tinh thông binh pháp và được đeo ấn Bình Đông.

48