BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN ĐƯỢC THỰC HIỆN BỞI THƯ VIỆN KHTH TP.HCM

Lê Văn Năm
Chiến tranh Trịnh-Nguyễn / Lê Văn Năm ; m.h. Nguyễn Huy Khôi. - T.P. Hồ Chí Minh
: Trẻ, 2013.
80tr. ; 20cm. - (Lịch sử Việt Nam bằng tranh ; T.44).
1. Việt Nam — Lịch sử — 1627-1672 — Sách tranh. I. Nguyễn Huy Khôi m.h. II. Ts:
Lịch sử Việt Nam bằng tranh.
959.7 — dc 22
L433-N17

LỜI GIỚI THIỆU
Cuộc nội chiến Trịnh – Nguyễn đã đẩy đất nước ta vào con
đường tiếp tục chia cắt với các cuộc chiến tranh triền miên.
Trong 48 năm ròng rã, đã có 7 trận đánh lớn. Chiến trường
chủ yếu là ở hai bờ sông Gianh và vùng Nghệ An, Hà Tĩnh và
Quảng Bình ngày nay.
Sau nhiều cuộc giao tranh gay gắt, hai tập đoàn phong kiến
này đều kiệt quệ về sức người, sức của nên phải chấp nhận đình
chiến, chia cắt đất nước. Sông Gianh, sử sách hay gọi là Linh
Giang, trở thành ranh giới chia nước Đại Việt thành Đàng Trong
và Đàng Ngoài. Họ Trịnh ở Đàng Ngoài lại tập trung lực lượng
diệt Mạc ở mạn Cao Bằng. Họ Nguyễn thì lại ra sức mở mang
bờ cõi vốn đã nhỏ hẹp ở Đàng Trong.
Những nội dung trên được truyền tải trong tập 44 của bộ
Lịch sử Việt Nam bằng tranh “Chiến tranh Trịnh – Nguyễn”
phần lời do Lê Văn Năm biên soạn, phần hình ảnh do Nguyễn
Huy Khôi, Lâm Chí Trung thể hiện.
Nhà xuất bản Trẻ xin trân trọng giới thiệu tập 44 của bộ
Lịch sử Việt Nam bằng tranh.
NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

3

“Chiến tranh Trịnh – Nguyễn” mở đầu khi chúa
Trịnh Tráng từ Đàng Ngoài (ở phía bắc sông Gianh)
đem quân tiến đánh chúa Nguyễn Phúc Nguyên ở Đàng
Trong (ở phía nam sông Gianh). Cả hai đều lấy danh
nghĩa “phù Lê” để lấy lòng thiên hạ và thề trung thành
với nhà Hậu Lê. Nhưng thật ra hai bên đều có những
mưu toan riêng cho mình, biến vua Lê thành bù nhìn,
không có thực quyền.

4

Năm 1623, Trịnh Tùng quyết định nhường ngôi chúa cho con
trưởng là Trịnh Tráng. Biết tin, Trịnh Xuân - em ruột Trịnh Tráng
- dẫn quân tấn công kinh thành Thăng Long. Trịnh Tráng bèn sai
người ám sát Trịnh Xuân. Tuy Trịnh Xuân đã bị giết nhưng đám
loạn quân vẫn đánh phá kinh thành Thăng Long. Trịnh Tráng phải
dẫn vua Lê Duy Kỳ chạy về Thanh Hóa lánh nạn.

5

Bấy giờ, họ Mạc tuy đã suy yếu nhưng vẫn được nhiều người
ủng hộ. Nhân Thăng Long rối loạn, Mạc Kính Khoan dẫn một
vạn quân từ Cao Bằng về Gia Lâm với ý định chiếm lại thành
Thăng Long.

6

Trịnh Tráng kéo quân từ Thanh Hóa ra Thăng Long và nhanh
chóng đánh bại đám loạn quân của Trịnh Xuân. Tiếp đó, Trịnh
Tráng dẫn cả hai đạo quân thủy bộ đánh sang Gia Lâm. Mạc Kính
Khoan thua trận, phải chạy về Cao Bằng. Sau trận này, Trịnh Tráng
còn kéo quân lên Cao Bằng nhưng không đánh bại được họ Mạc.
Năm 1625, Mạc Kính Khoan viết thư xin hàng nhà Lê và được
phong làm Thái úy, Thông Quốc công, trấn giữ đất Cao Bằng.

7

Sau khi chiếm lại Thăng Long, Trịnh Tráng đưa vua Lê Duy
Kỳ về kinh đô. Vua Lê phong cho Trịnh Tráng làm Nguyên soái
Thống quốc, Thanh Đô vương.

8

Cũng giống như cha là Trịnh Tùng, Trịnh Tráng nắm toàn
quyền điều hành triều đình, đất nước. Trịnh Tráng còn gả con gái
mình là Trịnh Thị Ngọc Hạnh cho vua Lê. Ngọc Hạnh đã có bốn
người con với bác ruột của vua Lê Duy Kỳ là Lê Trụ - người bị
họ Trịnh bắt giam vì âm mưu lật đổ
họ Trịnh. Vì nể sợ uy quyền của họ
Trịnh, vua Lê Duy Kỳ đành phải
chấp nhận.

9

Sau khi lên ngôi chúa, Trịnh Tráng lập Ngọc Thư - con gái
Nguyễn Hoàng - làm chánh cung. Như vậy, quan hệ giữa hai họ
Trịnh, Nguyễn là quan hệ anh em, thông gia. Nhưng dù vậy, cả
hai họ Trịnh - Nguyễn vẫn luôn tìm cách tiêu diệt nhau. Trước đó,
từ năm 1620, Chưởng cơ Hiệp và Trạch là em của chúa Nguyễn
Phúc Nguyên ngầm sai người ra Bắc xin chúa Trịnh trợ giúp mình
cướp ngôi.

10

Chúa Trịnh Tùng (cha Trịnh Tráng) bèn sai Đô đốc Nguyễn
Khải đêm 5.000 quân vào Nhật Lệ tiếp ứng cho Hiệp và Trạch.
Nhưng âm mưu nổi loạn bị bại lộ, Chưởng cơ Hiệp và Trạch bị
chúa Nguyễn Phúc Nguyên giết đi. Đô đốc Nguyễn Khải đành
phải dẫn quân trở về. Sau việc này, chúa Nguyễn Phúc Nguyên
không chịu nộp thuế cho triều đình Lê - Trịnh. Từ đây, cả hai họ
Trịnh - Nguyễn lộ rõ âm mưu thôn tính lẫn nhau.
11

Thời gian này, người Tây phương đã để mắt đến
vùng Đông Á và Đông Nam Á. Từ năm 1498, nhà thám
hiểm Vasco da Gama đã từ châu Âu đi về hướng Đông,
vòng qua mũi Hảo Vọng (cực nam châu Phi) để đến Ấn
Độ. Từ năm 1519 đến năm 1522, đoàn thám hiểm của
Magellan lại từ châu Âu đi về hướng Tây, qua châu Mỹ,
đến Philippines rồi trở về châu Âu, kết thúc chuyến đi
vòng quanh thế giới.

12

13

Sau chuyến đi của Magellan, thực dân Bồ Đào Nha đã xâm
chiếm Goa (một bang thuộc Ấn Độ ngày nay), eo biển Mã Lai,
các đảo ở Indonesia và Áo Môn (Trung Quốc). Năm 1568, người
Tây Ban Nha chiếm quần đảo Philippines làm thuộc địa. Từ đây,
họ cho các thương thuyền đi khắp các quốc gia châu Á buôn bán,
đặc biệt là đi mua hương liệu.

14

Sang thế kỷ XVII, người Hà Lan lại chiếm lĩnh được thị trường
buôn bán với các quốc gia châu Á. Năm 1602, người Hà Lan thành
lập công ty Đông Ấn Hà Lan, chuyên hoạt động buôn bán với các
nước thuộc vùng Ấn Độ, Đông Nam Á, Trung Quốc và Nhật Bản.

15

Tuy là công ty thương mại nhưng Đông Ấn Hà Lan còn có
cả tàu chiến để tranh giành thị trường với người Tây Ban Nha,
Bồ Đào Nha, Anh. Họ dùng vũ lực để chiếm một số hòn đảo ở
Indonesia. Nơi nào không thể dùng vũ lực, họ lại xin đặt thương
điếm để buôn bán.

16

Những thương nhân Bồ Đào Nha là những người phương Tây
đầu tiên đặt chân đến nước ta, vào đầu thập niên 1540. Thuyền
buôn của họ xuất phát ở Áo Môn (Trung Quốc) và cập bến Hội
An. Chúa Nguyễn đã mua vũ khí của người Bồ Đào Nha để tăng
cường sức mạnh cho quân Đàng Trong. Chúa cũng giao cho Joan
da Cruz, một người Bồ, quản lý một cơ sở chuyên đúc súng và
các vật dụng bằng đồng.

17

Trong khi đó, ở Đàng Ngoài, chúa Trịnh cũng mở cửa đón tiếp
thương nhân phương Tây. Năm 1626, người Bồ Đào Nha mở rộng
buôn bán ra Đàng Ngoài nhưng không được chúa Trịnh tin cậy.
18

Tháng 5 năm 1637, thương thuyền của
Hà Lan đến Đàng Ngoài, tặng chúa Trịnh
Tráng hai khẩu đại bác. Từ đó, ngoài các
hàng hóa thông thường, người Hà Lan còn
mang đến Đàng Ngoài nhiều loại súng thần
công và hàng quân dụng khác.
Chúa Trịnh tin cậy những người Hà
Lan. Chúa Trịnh còn ép vua Lê Duy Kỳ
phải viết thư nhờ công ty Đông Ấn Hà
Lan ở Batavia (Indonesia) giúp chúa Trịnh
đánh dẹp chúa Nguyễn.

19

Để chuẩn bị tiến đánh Đàng Trong, chúa Trịnh Tráng cho bắt
thêm nhiều dân phu vào lính. Trong trận đánh đầu tiên vào năm
1627, chúa Trịnh Tráng đã huy động đến 20 vạn quân thủy bộ và
600 thớt voi trận.

20

Ở Đàng Trong, theo kế của Đào Duy Từ, chúa Nguyễn Phúc
Nguyên cũng cho tuyển mộ người khỏe mạnh, biết võ nghệ vào
quân đội. Do có sự chênh lệch nhau rất lớn về mặt diện tích và
dân số nên thời gian đầu của cuộc chiến, xứ Đàng Trong chỉ có
khoảng hai vạn quân. Đến những năm cuối của cuộc chiến, quân
số xứ Đàng Trong cũng chỉ có khoảng bốn vạn quân.

21

22

Về thủy quân, chúa Trịnh có từ 600 đến 1.000 chiến
thuyền trong khi chúa Nguyễn chỉ có khoảng 200 chiếc. Các
chiến thuyền của Đàng Ngoài dài và có mạn thấp. Thông
thường mỗi bên thuyền có từ 25 đến 40 tay chèo, mỗi tay
chèo có một hoặc hai người, có thể vừa chèo vừa chiến đấu.
23

Khi di chuyển, trên mỗi thuyền đều có một người điều khiển
bằng “một dụng cụ được làm bằng tre”. Các tay chèo nghe hiệu
lệnh của người đó mà chèo thuyền. Cả dãy năm bảy chiến thuyền
“dù chạy không ngừng, lượn vòng hay lùi, rẽ đều tăm tắp như thể
do một người điều khiển vậy”.

24

Thủy quân Đàng Trong tuy ít hơn, lại đóng rải rác từ Nhật
Lệ (Quảng Bình) đến Quy Nhơn (Bình Định) nhưng - theo ghi
chép của giáo sĩ Alexander de Rhodes - khi tập trận, các thuyền
di chuyển thành thục tới mức cả dãy thuyền lướt đi “không lệch
nhau đến một đốt ngón tay”.
25

Dù là chiến thuyền Đàng Trong hay Đàng Ngoài thì mũi thuyền
cũng là nơi quan trọng nhất. Mũi thuyền thường có một phòng
hay một ngai được trạm trổ, sơn son thếp vàng. Phần đuôi thuyền
thường được làm bằng gỗ tốt, được sơn thếp cầu kỳ. Mái chèo và
cột buồm cũng được trang trí cầu kỳ. Mỗi chiến thuyền thường
được trang trí một khẩu thần công cỡ lớn hoặc trung ở mũi thuyền
và hai khẩu ở đuôi thuyền.
26

Đầu năm 1627, để có cớ xuất quân, chúa Trịnh Tráng sai người
đem sắc chỉ của vua Lê vào Thuận Hóa buộc chúa Nguyễn phải
đưa con ra chầu vua Lê, phải nộp 30 thớt voi đực, 30 chiến thuyền
đi biển để cống cho nhà Minh (Trung Quốc). Lấy cớ nhà Minh
xưa nay chỉ đòi cống phẩm là vàng và kỳ nam còn con cháu thì
đang bận trấn thủ biên cương, chúa Nguyễn từ chối.

27

Tháng 3 năm 1627, lấy cớ đưa vua Lê đi xem xét tình hình
các địa phương, Trịnh Tráng đem quân vào cửa sông Nhật Lệ.
Quân Trịnh gồm 20 vạn quân bộ, 600 thớt voi, 200 chiến thuyền.
Thuyền ngự của vua Lê đóng ở cửa Roòn (nay thuộc xã Quảng
Hưng, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình).

28

Chúa Nguyễn Phúc Nguyên sai cháu là Nguyễn Phúc Vệ làm
Tiết chế, thống lĩnh ba quân; Nguyễn Hữu Dật làm Đại tướng,
thống lĩnh quân bộ; con trai thứ tư là Nguyễn Phúc Trung làm Đô
đốc thống lĩnh thủy quân cùng nhau trấn giữ bờ bắc sông Nhật Lệ.

29

Khi tướng tiên phong của chúa Trịnh là Nguyễn Khải dẫn quân
đến sông Nhật Lệ thì bị quân chúa Nguyễn vây đánh. Quân Trịnh
bèn tập trung kỵ binh đánh thẳng vào doanh trại quân Nguyễn
khiến quân Nguyễn phải xuống thuyền, rút về bờ nam. Nguyễn
Khải bèn cho quân lập trại ở bờ bắc.

30

Lợi dụng khi thủy triều lên, chiến thuyền của chúa Nguyễn tiến
đến gần doanh trại, dùng súng thần công bắn quân Trịnh. Bị tấn
công bất ngờ, quân Trịnh rối loạn.

31

Nghe tin, chúa Trịnh Tráng vội đem đại quân
đến tiếp ứng. Thủy quân Đàng Trong và Đàng
Ngoài giao chiến tại cửa bể. Thủy quân chúa
Trịnh được bộ binh bắn súng thần công giúp
sức nên nhanh chóng đánh bại quân chúa
Nguyễn. Nhân đó, chúa Trịnh Tráng xua
quân qua bờ nam sông Nhật Lệ.

32

Khi quân Trịnh còn đang mải mê thu nhặt chiến lợi phẩm thì
chúa Nguyễn cho tượng binh phản công. Quân Trịnh bị bất ngờ,
phải lui về bờ bắc.

33

Nhận thấy càng đánh lâu sẽ càng bất lợi, Đại tướng Nguyễn
Hữu Dật bèn sai người loan tin Trịnh Gia và Trịnh Nhạc ở phía
bắc đang liên kết với họ Mạc để cướp ngôi.

34

Khi thủy quân đã tổn thất nặng nề, lại thêm lo lắng ở hậu
phương có loạn nên Trịnh Tráng quyết định rút quân về Thăng
Long. Như vậy, cuộc chiến lần đầu tiên của hai họ Trịnh, Nguyễn
kết thúc sau bốn tháng giao tranh.

35

Tháng 4 năm 1629, chúa
Trịnh Tráng sai người mang
sắc của vua Lê phong cho chúa
Nguyễn Phúc Nguyên làm Thái
bảo, tước Thụy Quốc công. Lại
ra lệnh cho chúa Nguyễn phải
đem quân ra Bắc trợ giúp vua
Lê đánh họ Mạc ở Cao Bằng.

36

Theo kế của quân sư Đào Duy Từ, chúa Nguyễn Phúc Nguyên
vẫn nhận sắc phong nhưng mặt khác vẫn lên kế hoạch đắp lũy
Trường Dục nhằm ngăn chặn bước tiến của quân nhà Trịnh. Năm
1630, chúa Nguyễn khởi công đắp lũy, hẹn đến năm sau phải
xong.
37

Lũy nằm trên một vùng địa thế hiểm trở, chặn ngang con đường
duy nhất tiến từ bắc vào nam. Phía tây của lũy là dãy Trường Sơn
trùng điệp, phía đông của lũy là phá Hạc Hải (nay thuộc huyện
Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình). Phá Hạc Hải vốn là vùng đầm lầy
nguy hiểm, từ phá Hạc Hải tới biển là những đồi cát trùng điệp.
Trước lũy là con sông Rào Đa như một hào nước thiên nhiên. Lũy
đắp bằng đất ngoằn ngoèo, cao 3m, rộng 6m, dài khoảng 10km.

38

39

Khi đắp xong lũy, theo lời khuyên của Đào Duy Từ, chúa
Nguyễn cho làm một chiếc mâm có hai đáy, đặt vào giữa hai đáy
bản sắc phong vua Lê ban cho và một bài thơ rồi sai Văn Khuông
đem mâm ra Thăng Long.

40

Đến nơi, được triều kiến, Văn Khuông dâng lên
chúa Trịnh mâm đồng và bài thơ. Những điều chúa
Trịnh hỏi, Văn Khuông đối đáp trôi chảy, có lý lẽ.
Chúa Trịnh nể phục, cho về dịch quán. Khuông
và các tùy tùng mượn cớ đi dạo phố mà lẻn xuống
thuyền, trốn về Đàng Trong.

41

Hôm sau, chúa Trịnh biết chuyện thì giận lắm. Các quan thấy
mâm đồng có hai đáy, mới tách ra xem. Thấy bản sắc phong của
vua Lê cùng một bài thơ: “Mâu nhi vô địch / Mịch phi kiến tích /
Ái lạc tâm trường / Lực lai tương địch”. Chúa Trịnh Tráng hỏi
các quan nhưng không ai biết. Sau này, có người chỉ ra rằng đó
là phép chiết tự và đại ý của bài thơ là “Dư bất thụ sắc” tức “Ta
không nhận sắc”.

42

Cùng với việc trả lại bản sắc phong, chúa Nguyễn Phúc Nguyên
còn sai võ tướng Nguyễn Đình Hùng đem quân đi đánh châu Nam
Bố Chính (nay là huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình), đuổi quân
Trịnh về bờ bắc sông Gianh. Chiếm được vùng đất này, chúa
Nguyễn lập ra dinh Bố Chính, giao cho Trương Phúc Phấn trấn giữ.

43

44

Năm 1631, nhận thấy lũy Trường Dục tuy hiểm yếu nhưng
không thể bảo vệ an toàn cho xứ Đàng Trong, chúa Nguyễn
Phúc Nguyên cho xây thêm lũy Nhật Lệ. Lũy này cách lũy
Trường Dục khoảng 10km về phía bắc. Lũy rộng 6m, dài
12km, phía ngoài đóng cọc gỗ lim, phía trong có bậc tam cấp
để voi ngựa lên xuống. Cứ cách từ ba đến năm trượng đặt một
khẩu súng thần công, cách một trượng đặt một máy bắn đá.

45

Phía nam lũy Nhật Lệ, chúa Nguyễn cho xây dinh trấn thủ, gọi
là dinh Mười, tại làng Võ Xá (nay thuộc xã Dinh Mười, huyện
Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình). Dinh rộng gần 4 dặm vuông. Dinh
nơi đóng quân và trữ lương nên được xây dựng kiên cố, bên ngoài
đào hào, bên trong đắp lũy chắc chắn.

46

Hay tin chúa Nguyễn xây thành đắp lũy, chúa Trịnh cho tập
hợp quân lương, chuẩn bị đánh xứ Đàng Trong. Năm 1633, chúa
Trịnh nhận được thư của Nguyễn Phúc Anh là con trai của Nguyễn
Phúc Nguyên. Trong thư, Nguyễn Phúc Anh xin chúa Trịnh đem
quân đánh vào Đàng Trong, Nguyễn Phúc Anh sẽ làm nội ứng.

47

Cuối năm ấy, chúa Trịnh
cùng vua Lê đem quân vào đóng ở
bãi cát phía nam cửa biển Nhật Lệ. Nhưng
đợi cả mười ngày mà không thấy Nguyễn
Phúc Anh làm nội ứng, lại bị quân Đàng Trong
đánh bại mấy lần, chúa Trịnh đành sai con rể là
Nguyễn Khắc Loát trấn giữ châu Bắc Bố Chính còn
mình thì rút quân về Thăng Long.

48